ازخودگذشتگی در مثنوی معنوی بر اساس مفهوم سعادت در اندیشۀ فارابی
کلمات کلیدی:
ازخودگذشتگی, ایثار, مثنوی معنوی, مولانا, فارابی, سعادت, فضیلت, خیرچکیده
ازخودگذشتگی از جمله رفتارهای اخلاقی است که در آن انسان با چشمپوشی از بخشی از منافع، داشتهها یا آسایش خویش، خیر و نیاز دیگری را بر منفعت شخصی مقدم میدارد. این مفهوم در مثنوی معنوی مولانا در قالب رفتارهایی چون بخشش مال، یاریرسانی، تحمل رنج و خطر، نجات دیگری و آمادگی برای فدا کردن جان بازتاب یافته است. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، تبیین جایگاه ازخودگذشتگی در منظومۀ اخلاقی مثنوی و بررسی نسبت آن با مفهوم سعادت در اندیشۀ فارابی و مولاناست. در اندیشۀ فارابی، سعادت غایت نهایی زندگی انسان و خیر مطلق است و دستیابی به آن با کمال انسانی، فضیلت و زندگی اجتماعی پیوند دارد؛ ازاینرو، چشمپوشی از منفعت شخصی و مشارکت در خیر دیگری، در صورتی که از منش فضیلتمندانه و ارادۀ آگاهانه سرچشمه گیرد، میتواند در مسیر تحقق سعادت قرار گیرد. در اندیشۀ مولانا نیز عشق و رهایی از نفس و خودمحوری، زمینهای برای عبور از منافع فردی و توجه به خیر دیگری فراهم میکنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر شواهد متنی مثنوی، نمونههای ازخودگذشتگی را بررسی و با مفاهیم خیر، فضیلت، کمال و سعادت در اندیشۀ فارابی و مولانا تحلیل میکند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که ازخودگذشتگی در مثنوی صرفاً یک رفتار عاطفی یا اجتماعی نیست، بلکه در بسیاری از موارد جلوهای از عبور از خودمحوری و تحقق منش فضیلتمندانه است. این رفتار از سطح همدلی و یاری آغاز میشود و در صورتهایی چون بخشش دارایی، تحمل رنج و خطر، چشمپوشی از حق شخصی و آمادگی برای فدا کردن جان به اوج میرسد. بر این اساس، ازخودگذشتگی را میتوان یکی از صورتهای عملیِ ترجیح خیر بر منفعت شخصی و مشارکت در خیر دیگری دانست که در چارچوب سعادتمحور فارابی و تأکید مولانا بر رهایی از خود و کمال انسانی قابل تبیین است.
دانلودها
مراجع
1. Abdollahi-Nasab M, Hosseini SA. A comparative study of Al-Farabi's and Avicenna's views on the role of society in human happiness. Avicennian Wisdom (Meshkat al-Nur). 2022;29(74):155-80.
2. Montaseri MM, Faramarz Gharamaleki A. An analysis of happiness from the perspectives of Al-Kindi, Zakariya al-Razi, and Al-Farabi. Teachings of Islamic Philosophy. 2024.
3. Shanzari J. Human happiness and well-being from Al-Farabi's perspective and its philosophical and cultural foundations. Iranian Journal of Cultural Research. 2023;16(4).
4. Davoudi Kahaki R, Zahabi SA, Abbasi B. Transformation of the soul on the path to happiness from the perspective of Al-Farabi. Islamic Philosophy and Theology. 2022;55(1):51-70.
5. Taheri G, Nekoumanesh-Fard N. Education in the intellectual systems of Al-Farabi and Rumi: Similarities and differences. Stylistic Studies and Studies of Literary Genres. 2017;1(1):153-77.
6. Baharnazhad Z. Virtue from the perspective of Al-Farabi. Mirror of Knowledge. 2013(36):117-46.
7. Falsafi Tonekaboni S. The virtuous city in Rumi's Masnavi [Master's thesis]. Qom: University of Qom; 2009.
8. Khademi E. An analysis of the meaning of happiness from the perspective of Al-Farabi. Philosophical-Theological Research. 2008;10(2):81-107.
9. Al-Isfahani R. Vocabulary of the unusual words of the Qur'an. Tehran: Al-Maktabah al-Mortazaviyah; 1945.
10. Al-Farabi AN. An admonition concerning the path to happiness, in Philosophical works. Al Yasin J, editor. Beirut: Dar al-Manahil; 1992.
11. Al-Farabi AN. The opinions of the inhabitants of the virtuous city and their opposites. Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal; 1995.
12. Al-Farabi AN. The political regime. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance; 1992.
13. Al-Farabi AN. Enumeration of the sciences. Bou Melhem A, editor. Beirut: Maktabat al-Hilal; 1996.
14. Aristotle. Nicomachean ethics. Tehran: Tahouri Publications; 2002.
15. Tusi KNa-D. Nasirean ethics. Minovi M, Heydari A, editors. Tehran: University of Tehran Press; 1988.
16. Al-Farabi AN. The gems of wisdom. Al Yasin SMH, editor. Qom: Bidar; 1984.
17. Rumi Ja-DM. Spiritual couplets. Nicholson R, editor. Tehran: Hermes; 2005.
18. Rumi Ja-DM. Collected works of Shams, or the great divan. Foruzanfar Ba-Z, editor. Tehran: Amir Kabir; 2006.
19. Amid H. Amid dictionary. 6th ed. Tehran: Amir Kabir Publications; 1996.
20. Anvari H. The great Sokhan dictionary. Tehran: Sokhan; 2014.
21. Pfattheicher S, Nielsen JA, Thielmann I. Prosocial behavior and altruism: A review of concepts and definitions. Current Opinion in Psychology. 2022;44:124-9.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Reza Mehran Khah (Author); Alireza Ghojezadeh; Mohammad Ali Shafaei (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.