تحلیل روانشناختی کارکردهای جمعی دین در شاهنامه فردوسی و مثنوی مولوی (بر اساس نظریات فروید و یونگ)
کلمات کلیدی:
روانشناسی دین, کارکرد جمعی دین, شاهنامه, مثنوی, فروید, یونگ, کهنالگو, انسجام اجتماعیچکیده
پژوهش حاضر به تحلیل تطبیقی کارکردهای جمعی دین در دو اثر بنیادین ادب فارسی، شاهنامه فردوسی و مثنوی مولوی، بر اساس دو نظریه بنیادین روانکاوی فروید و روانشناسی تحلیلی یونگ میپردازد. دین در هر دو اثر، فراتر از تأثیرات فردی، به عنوان نیرویی تعیینکننده در شکلدهی به انسجام اجتماعی، مشروعیتبخشی به قدرت و مقابله با تهدیدهای جمعی عمل میکند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در هر دو اثر، کارکردهای جمعی دین در سه حوزه اصلی انسجام قومی و ملی، مشروعیت سیاسی و مقابله با نیروهای شر و اهریمنی خلاصه میشود. بااینحال، ماهیت، ابزار و هدف نهایی این کارکردها در دو اثر تفاوت بنیادین دارد: در شاهنامه، دین با تأکید بر آیینهای مشترک، دشمنسازی مذهبی و مفهوم «فر ایزدی»، به دنبال ایجاد نظم اجتماعی، مهار غرایز جمعی و تثبیت هویت ملی-دینی است. در مقابل، در مثنوی، دین با محوریت «وحدت باطنی ادیان»، «تساهل و مدارا» و آیین «سماع»، به دنبال التیام زخمهای روان جمعی، مهار خشونت فرقهای و ایجاد صلح در جامعهای چندفرهنگه است. این مقاله با روش کتابخانهای و رویکرد تحلیلی-توصیفی، ضمن تبیین مبانی نظری، به بررسی شواهد متنی از هر دو اثر پرداخته و نشان میدهد که شاهنامه و مثنوی، هر یک به زبان خود، الگویی برای سلامت روان جمعی در مواجهه با بحرانهای عصر خویش (بحران هویت و بحران معنا) ارائه دادهاند و از این منظر، ارزشی ماندگار و رواندرمانگرانه برای جوامع معاصر دارند.
دانلودها
مراجع
1. Freud S. Totem and Taboo. Pourbagher I, editor. Tehran: Agah; 2006.
2. Freud S. The Future of an Illusion. Mokhber A, editor. Tehran: Mahi; 2007.
3. Rizzuto AM. The Birth of the Living God: A Psychoanalytic Study. Chicago: University of Chicago Press; 1979.
4. Pargament KI. The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York: The Guilford Press; 1997.
5. Jung CG. Man and His Symbols. Soltanieh M, editor. Tehran: Jami; 2010.
6. Jung CG. The Archetypes and the Collective Unconscious. Hull RFC, editor. Princeton: Princeton University Press; 1959.
7. Kay A. Jung and Religion: A Critical Introduction. London: Routledge; 2020.
8. Jung CG. The Archetypes of the Collective Unconscious. Hull RFC, editor. Princeton: Princeton University Press; 1981.
9. Jung CG. Psychology and Religion: West and East. Hull RFC, editor. Princeton: Princeton University Press; 1990.
10. Khaleghi-Motlagh D. Ferdowsi's Shahnameh. 2nd ed. Tehran: Sokhan; 2017.
11. Gazerani S. The Sistani Cycle of Epics and Iran’s National History. London: Routledge; 2024.
12. Zarrinkoub A. Step by Step Until Meeting God: On the Life, Thought, and Spiritual Journey of Rumi. Tehran: Elmi; 2000.
13. Taheri G. Rumi's Principles of Religious Tolerance. Mysticism Studies in Literature. 2022;14(28):45-68.
14. Rumi Ja-DM. Masnavi-ye Ma'navi. 2nd ed. Nicholson RA, editor. Tehran: Hermes; 2007.
15. Lothigius M. Dansen med Självet: en jungiansk analys av Mevlevi-ordens dansritual [Master's thesis]: Lund University; 2006.
16. Soroush A. Development and Religious Epistemology. Tehran: Serat; 2004.
17. Sazmand B, Mozaffari Falarti M. Universal Messages of Peace: The Enduring Legacy of Rumi and Ferdowsi in Global Discourse. Spektrum Iran. 2024;37(2):83-104.
18. Faghihzadeh M. Individual and social functions of religion in the Masnavi. Mystical Literature. 2016;8(28):101-26.
19. Tabrizi A. Analysis of the Wise Old Man Archetype in Ferdowsi's Shahnameh. Literary Research. 2009;7(26):45-68.
20. Kakaei G. An archetypal analysis of the story of Rostam's Seven Labors. Comparative Literature Studies. 2008;2(7):21-44.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Abdolghafoor Kia Lashaki (Author); Ahmad Karimi; Vajihe Torkamani Barandozi, Koros Karim Pasandi (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
