تحلیل نشانهشناختی رابطه دستگاههای موسیقی ایرانی و رمزگانهای عاطفی در غزلهای حافظ
کلمات کلیدی:
حافظ, غزل فارسی, نشانهشناسی, نشانهشناسی موسیقی, دستگاههای موسیقی ایرانی, رمزگانهای عاطفی, موسیقی دستگاهی ایران, عاطفه و معناچکیده
این پژوهش با هدف بررسی رابطه نشانهشناختی میان دستگاههای موسیقی ایرانی و رمزگانهای عاطفی موجود در غزلهای حافظ انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که چگونه میتوان پیوند میان نظام دلالی شعر حافظ و ظرفیتهای معنایی و احساسی دستگاههای موسیقی ایرانی را تبیین کرد. پژوهش حاضر با بهرهگیری از رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به مبانی نشانهشناسی ادبی و موسیقایی، به مطالعه رمزگانهای عاطفی در غزلهای حافظ و تطبیق آنها با ویژگیهای عاطفی و دلالی دستگاههای موسیقی ایرانی پرداخته است. چارچوب نظری تحقیق بر اساس نظریات نشانهشناسی سوسور، پیرس، بارت، اکو و نظریههای نشانهشناسی موسیقی شکل گرفته و در کنار آن از مطالعات موسیقیشناسی ایرانی درباره دستگاه، ردیف، آواز و عاطفه موسیقایی استفاده شده است. یافتهها نشان داد که غزلهای حافظ از شبکهای پیچیده از رمزگانهای عاطفی همچون عشق، فراق، اندوه، امید، سرمستی، رندی، حیرت، عرفان و خلوت درونی برخوردارند که از طریق تصاویر، نمادها، استعارهها و ساختارهای بلاغی بازنمایی میشوند. همچنین مشخص شد که دستگاههای موسیقی ایرانی نیز واجد ظرفیتهای عاطفی و معنایی متمایزی هستند و میتوان میان برخی از آنها و رمزگانهای غالب در شعر حافظ همبستگیهایی مشاهده کرد. دستگاه شور بیشترین همخوانی را با عواطف عاشقانه و فراقآلود، همایون با تأمل عرفانی و اندوه متعالی، ماهور با نشاط و امید، سهگاه با ابهام و کشمکش درونی، چهارگاه با شوریدگی و اعتراض، نوا با خلوت و تفکر، و راستپنجگاه با جامعیت معنایی و چندلایگی عاطفی نشان میدهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که رابطه شعر حافظ و موسیقی دستگاهی ایران فراتر از یک همراهی تاریخی یا اجرایی است و میتوان آن را نوعی همساختی نشانهای دانست که در آن دو نظام هنری از طریق رمزگانهای عاطفی مشترک به تولید معنا میپردازند.
دانلودها
مراجع
1. Shamisa S. Seyr-e Ghazal dar She'r-e Farsi. Tehran: Ferdows; 1997.
2. Khorramshahi Ba-D. Hafez-nameh. Tehran: Elmi va Farhangi; 1988.
3. Farhat H. The Dastgah Concept in Persian Music. Cambridge: Cambridge University Press; 1990.
4. Zonis E. Classical Persian Music: An Introduction. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1973.
5. Saussure Fd. Course in General Linguistics. London: Duckworth; 1983.
6. Peirce CS. The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings, Volume 2 (1893–1913). Bloomington: Indiana University Press; 1998.
7. Eco U. A Theory of Semiotics. Bloomington: Indiana University Press; 1976.
8. Nettl B. The Radif of Persian Music: Studies of Structure and Cultural Context. Champaign, IL: Elephant & Cat; 1987.
9. During J. The Art of Persian Music. Washington, DC: Mage Publishers; 1991.
10. Lucas AE. Music of a Thousand Years: A New History of Persian Musical Traditions. Oakland: University of California Press; 2019.
11. Nooshin L. Iranian Classical Music: The Discourses and Practice of Creativity. Farnham: Ashgate; 2015.
12. Meyer LB. Emotion and Meaning in Music. Chicago: University of Chicago Press; 1956.
13. Juslin PN, Sloboda JA. Handbook of Music and Emotion: Theory, Research, Applications. Oxford: Oxford University Press; 2010.
14. Nattiez J-J. Music and Discourse: Toward a Semiology of Music. Princeton: Princeton University Press; 1990.
15. Tarasti E. A Theory of Musical Semiotics. Bloomington: Indiana University Press; 1994.
16. Monelle R. Linguistics and Semiotics in Music. Chur: Harwood Academic Publishers; 1992.
17. Agawu VK. Playing with Signs: A Semiotic Interpretation of Classic Music. Princeton: Princeton University Press; 1991.
18. Hatten RS. Musical Meaning in Beethoven: Markedness, Correlation, and Interpretation. Bloomington: Indiana University Press; 1994.
19. Barthes R. Image-Music-Text. New York: Hill and Wang; 1977.
20. Miller LC. Music and Song in Persia: The Art of Avaz. Richmond: Curzon; 1999.
21. Yarshater E. Persian Poetry in the Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press; 1988.
22. Hafiz. The Divan of Hafiz. London: Henry S. King & Co.; 1891.
23. Hafiz. The Gift: Poems by Hafiz, the Great Sufi Master. New York: Penguin Compass; 1999.
24. Lewis FD. Rumi: Past and Present, East and West: The Life, Teachings and Poetry of Jalal al-Din Rumi. Oxford: Oneworld; 2000.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Hanieh Hematabadi; Mohammadali Merati (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.