بررسی احوال مختلف عارف حین و پس از وقوع تجربه معرفتی( با تکیه بر طبقات الصوفیه؛ اسرار التوحید؛ شرح شطحیات)
کلمات کلیدی:
احوال, عارف, تجارب عرفانی, نشانههای تجارب معرفتی, کشف و شهود, سلوک عرفانی, طبقات الصوفیه؛ اسرار التوحید؛ شرح شطحیاتچکیده
در عرفان؛ درک حقیقت هستی نه از طریق ادراک حسی و نه از رهگذر استدلال عقلانی، بلکه در پرتو تجربهای درونی، حضوری و بیواسطه ادراک میشود؛ تجربهای که از آن با عنوان «تجربه معرفتی» یا کشف و شهود یاد میشود. این معرفت، حاصل انکشاف قلب و بیداری باطن است و سالک را از سطح ظواهر فراتر میبرد و به ساحت حقیقت وجود رهنمون میسازد. در این نگرش، معرفت امری وجودی و زیستنی است؛ تحولی که نسبت انسان را با خود، جهان و خداوند دگرگون میکند و تمامی ابعاد حیات او را تحت تأثیر قرار میدهد. دستیابی به این معرفت، فرایندی تدریجی و مبتنی بر سیر و سلوک است. سالک در این مسیر، منازل متعددی را طی میکند که در ادبیات عرفانی از آنها با عنوان «احوال» و «مقامات» یاد میشود. احوال، کیفیات روحی گذرا و غیرارادیاند که در اثر جذبههای الهی پدید میآیند و حالاتی چون خوف، رجا، شوق، وجد، انس یا هیبت را رقم میزنند؛ در حالی که مقامات مراتبی پایدارترند که با مجاهدت، ریاضت، مراقبه و التزام عملی به شریعت حاصل میشوند. تزکیه نفس، ذکر مداوم، خلوت و مهار خواهشهای نفسانی از مقدمات ضروری این سلوک به شمار میروند. در اوج این مسیر، تجربه عرفانی رخ میدهد؛ تجربهای که با دگرگونی عمیق در ساختار ادراک عادی همراه است و عارف را به وجد، حیرت و گاه احساس فنا در حقیقت مطلق میرساند. در چنین لحظاتی، زبان عادی از بیان تجربه ناتوان میشود و گاه سخنانی شورمندانه معروف به «شطحیات» و یا «رمز گونه» در قالب استعاره و کنایه بر زبان جاری میشود. پس از فروکشکردن جذبه، عارف ممکن است دورهای از سکوت و تأمل را پشت سر گذارد و در صورت تثبیت احوال، به مقامی پایدار دست یابد که با آرامش، تعادل و نگرشی آکنده از عشق و شفقت همراه است. با این همه، پرسش اساسی آن است که احوال و حالات عارف در مراحل پیش از تجربه، حین وقوع آن و پس از آن چگونه توصیف میشوند و نحوه بیان و تصویرپردازی این حالات در متون مختلف عرفانی به چه شکل است؟ آیا این احوال در چارچوبی واحد و همگون عرضه میشوند یا هر اثر با زبان و رویکردی خاص به تبیین آنها میپردازد؟ پژوهش حاضر با تمرکز بر سه اثر برجسته نثر عرفانی فارسی، یعنی طبقات الصوفیه اثر خواجه عبدالله انصاری، اسرارالتوحید اثر محمد بن منور و شرح شطحیات اثر روزبهان بقلی شیرازی، به تحلیل تطبیقی این مسئله میپردازد. نتایج نشان میدهد که در هر یک از این آثار، احوال عارف با ساختاری متفاوت و در قالب زبانی خاص ـ از شریعتمحوری و اعتدال تا عشقمحوری و بیان جذبهمدار ـ تبیین شده است؛ امری که بیانگر تنوع گفتمانهای عرفانی در فهم تجربه معرفتی و شیوه بیان آن در نثر صوفیانه است.
دانلودها
مراجع
1. Qushayri Aa-Q. The Qushayri Epistle. third edition ed. Tehran: Elmi Farhangi; 2017.
2. Kashani EMbA. The Lamp of Guidance and the Key to Sufficiency. Tehran: Zavvar; 2002.
3. Hosseinzadeh M. Senses or Sensory Perceptions from the Perspective of Epistemology. Philosophical Knowledge Quarterly. 2005(1).
4. Nasrollahi Y, Mehdizadeh Farid M. The Mystical Experiences of Ayn al-Quzat. Journal of Literature and Mysticism Research. 2013(14).
5. Nuri Aa-H. Commentary on Paul Nwyia, translated by Alireza Zakavati Gharagozlu. Maaref Magazine. 2007(1 and 2).
6. Zaker al-Hosseini M. Editing Hujwiri's Revelation of the Veiled. Nameh Farhangestan. 2005(27):117-37.
7. Dhahabi MH. Interpretation and Interpreters. Cairo: Dar al-Kutub al-Haditha; 2002.
8. Ravandi MbA. Comfort of the Breasts and Sign of Joy in the History of the Seljuks. second edition ed. Tehran: Amirkabir; 1985.
9. Boruquoy G. The Life of the Master of Herat Khwaja Abdullah Ansari. translated by Abd al-Ghafur Ravan Farhadi ed: Alast-e Farda; 2000.
10. Monavvar bin Abi Sad M. Secrets of Monotheism. third edition ed: Tus; 2009.
11. Rahmati J. A Notebook on Passion and Wisdom (A Brief Look at the Preliminaries of Ayn al-Quzat). Book of the Month: Religion. 2016(178):25-30.
12. Ansari A. Generations of the Sufis. third edition ed. Tehran: Tus; 2017.
13. Baqli Shirazi R. Commentary on Ecstatic Sayings. ninth edition ed: Tahuri; 2022.
14. Kinzer S. Contextuality of Mystical Experiences. translated by Ata Anzali ed. Tehran: Taha; 2020.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Zahra Soltan Mohammadi (Author); Hanieh Sadri Majd; Zohreh Nooraeinia (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
