Maher Publishing Institute گنجینه زبان و ادبیات فارسی 3060-7930 4 بهار 1405 1405 01 20 Water as a Field of Cosmogony: The Transition from Chaos to Order in Pre-Islamic Iranian Texts آب به‌مثابه میدان کیهان‌زایی: گذار از آشوب به نظم در متون پیشااسلامی ایران 1 19 10.61838/jtpll.277 FA زینب نیک بخش گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران رحیم طاهر گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران رضا فهیمی گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران Journal Article 1404/07/26 <p>Pre-Islamic Iranian texts, particularly the Yashts and Avestan sources, demonstrate that water and the divine forces associated with it—especially Anāhitā and Mithra—play a central role in the transition of the world from primordial chaos to cosmic order. The present study aims to analyze the role of natural elements and the guardian deities of water and life through a comparative mythological and symbolic analysis of Avestan and Vedic texts. The sources examined include the Yashts, the Bundahišn, and texts related to Tishtrya, Apām Napāt, Haurvatāt, and Amərətāt, which are analyzed using a descriptive–analytical approach. The findings indicate that water, as the primal element and the field of cosmic action, under the guidance of Anāhitā—the goddess of water and fertility—and Mithra—the god of covenant and cosmic order—restrains opposing natural and destructive forces. The battle of Tishtrya against Apaoša, the manifestation of Apām Napāt in the union of water and fire, and the guardianship of Haurvatāt and Amərətāt exemplify the interaction between forces of chaos and order which, through the participation of deities and human supplication, lead to the regeneration of life and the stabilization of cosmic order. These interactions not only regulate the flow of energy and water in the material world but also consolidate the bond between the spiritual (mēnōg) and material (gētīg) realms. The conclusion of the study emphasizes that, in the pre-Islamic Iranian worldview, cosmic order is a dynamic process emerging from the heart of chaos and the tension among natural elements, and that water—together with Anāhitā and Mithra—functions as the axis of cosmogony and regeneration, ensuring the cycles of life, fertility, and the continuity of being. This analysis provides a new perspective for understanding the role of natural elements and deities in structuring the world, reconstructing life, and shaping human interaction with divine forces, and it opens the possibility for comparative studies with other mythological and religious traditions of the world.</p> <p>متون پیشااسلامی ایران، به‌ویژه یشت‌ها و منابع اوستایی، نشان می‌دهند که آب و نیروهای ایزدی مرتبط با آن، به‌ویژه آناهیتا و میترا، نقش مرکزی در گذار جهان از آشوب ازلی به نظم کیهانی ایفا می‌کنند. این پژوهش با هدف تحلیل نقش عناصر طبیعی و ایزدان نگهبان آب و حیات، از طریق روش تحلیل اسطوره‌شناختی تطبیقی و نمادشناسی متون اوستایی و ودایی انجام شده است. منابع مورد بررسی شامل یشت‌ها، بندهش و متون مرتبط با تیشتر، اپام نپات، خرداد و مرداد است که با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که آب به‌عنوان عنصر مادر و میدان کنش کیهانی، با هدایت آناهیتا، ایزدبانوی آب و باروری، و میترا، ایزد پیمان و نظم کیهانی، نیروهای متضاد طبیعی و ویرانگر را مهار می‌کند. نبرد تیشتر با اپوش، ظهور اپام نپات در ترکیب آب و آتش، و نگهبانی خرداد و مرداد، نمونه‌هایی از تعامل میان نیروهای آشوب و نظم هستند که با مشارکت ایزدان و نیایش انسانی، موجب باززایی حیات و تثبیت نظم کیهانی می‌شوند. این تعاملات نه تنها جریان انرژی و آب را در جهان مادی هدایت می‌کند، بلکه پیوند میان جهان مینوی و مادی را نیز تثبیت می‌سازد. نتیجه‌گیری پژوهش تأکید می‌کند که در جهان‌بینی پیشااسلامی ایران، نظم کیهانی فرآیندی پویا است که از دل آشوب و تضاد عناصر طبیعی شکل می‌گیرد و آب، همراه با آناهیتا و میترا، به‌مثابه محور کیهان‌زایی و باززایی، چرخه‌های حیات، باروری و تداوم هستی را تضمین می‌کند. این تحلیل، چشم‌اندازی نو برای درک نقش عناصر طبیعی و ایزدان در سامان‌دهی جهان، بازسازی حیات و تعامل انسان با نیروهای الهی فراهم می‌آورد و امکان مطالعات تطبیقی با سایر سنت‌های اسطوره‌ای و دینی جهان را می‌گشاید.</p> https://www.jtpll.com/index.php/jtpll/article/download/277/183