بازخوانی جایگاه خاقانی در پرتو «ایدئولوژی ادبی» زرین‌کوب

علی بازوند

doi:10.61838/jtpll.467

نویسندگان

علی بازوند استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. https://orcid.org/0000-0002-4836-0633

DOI::

https://doi.org/10.61838/jtpll.467

کلمات کلیدی:

بازخوانی, جایگاه, خاقانی, زرین‌کوب, نظریه, ایدئولوژی ادبی

چکیده

هدف از پژوهش حاضر، واکاوی جایگاه افضل‌الدین خاقانی شروانی در تاریخ ادبیات ایران براساس نظریة «ایدئولوژی ادبی» عبدالحسین زرین‌کوب است. خاقانی به عنوان یکی از پیچیده‌ترین شاعران سبک فنی، همواره در مرز میان ستایش‌های تکنیکی و نقدهای ساختاری قرارداشته‌است. مسئلة اصلی این تحقیق، چگونگی بازخوانیِ تضادهای درونی خاقانی (دربار در برابر خانقاه) و تبدیل آنها به یک نظام زیبایی‌شناختی در دستگاه نقد زرین‌کوب است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به بررسی مؤلفه‌هایی نظیر، «معماری کلام» و «نمادشناسی رنج» در اشعار خاقانی پرداخته‌است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زرین‌کوب، خاقانی را نه صرفاً یک شاعر متکلف؛ بلکه بنیان‌گذار نوعی «فردیتِ پرخاشگر» در شعر فارسی می‌داند که از طریق دشوارگویی علمی و تفاخر ادبی، در پی کسب قدرت و تمایز در برابر نهادهای سیاسی زمانه بوده‌است. نتایج نهایی حاکی از آن است که از منظر زرین‌کوب، جایگاه واقعی خاقانی در تاریخ ادبیات، در گذار او از «ایدئولوژی فضل» به «ایدئولوژی عبرت» (به‌ویژه در حبسیات و قصیدة ایوان مدائن) نهفته است، جایی که او از یک درودگر کلمات به راویِ صادقِ دردهای وجودی انسان بدل می‌شود.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Masbouq SM, Aghajani H, Alvar K, Azizi A. Narcissism and Self-Praise in the Poetry of Khaqani and Bashshar ibn Burd. Comparative Literature Studies. 2015;9(35):81-103.

2. Zarrinkoub A. With the Caravan of Helleh: A Collection of Literary Criticism. 13th ed. Tehran: Elmi; 2003.

3. Zafari V. Prison Poetry in Persian Literature from the Beginning of Persian Poetry to the End of the Zand Dynasty. 2nd ed. Tehran: Amir Kabir; 1996.

4. Shafiei Kadkani MR. Imagery in Persian Poetry. 24th ed. Tehran: Agah; 2024.

5. Zarrinkoub A. Literary Criticism: An Inquiry into Principles, Methods, and Critical Debates. 2nd ed. Tehran: Amir Kabir; 1975.

6. Amraei A. An Elegy for the Elegist of Mada'in: A Critical Review of the Book The Elegist of Mada'in. Critical Research Journal of Humanities Texts and Programs. 2021;21(9):23-47.

7. Dashti A. Khaqani: A Long-Unfamiliar Poet. 1st ed. Tehran: Amir Kabir; 1961.

8. Forouzanfar B. Speech and Orators. 4th ed. Tehran: Kharazmi; 1990.

9. Shafiei Kadkani MR. The Resurrection of Words: The Literary Theory of the Russian Formalists. 4th ed. Tehran: Sokhan; 2017.

10. Emami N. Khaqani Shirvani: Poet of Dawn and Praise. 1st ed. Tehran: Jami; 1996.

11. Sajjadinejad SM, Fouladi A, Taheri FS. A Reading of Khaqani's Sufism Based on a Critique of Scholars' Views. Mystical Literature. 2025;17(41):63-99.

12. Azizpour S. A Weighty Counsel with a Burning Sigh: A Case Study Comparing the Qasidas of Abu Ubadah al-Buhturi and Khaqani Shirvani's Ayvan-e Mada'in. Stylistics of Persian Prose and Poetry (Bahar-e Adab). 2025;7(10):277-91.

13. Tayefi S, Shalchian-Nazer T. A Critical Rereading of the Place of the Book Khaqani Shirvani: His Life, Time, and Milieu in Khaqani Studies. Journal of Literary Texts of the Iraqi Style Period. 2023(18):27-57.

14. Sadeghimanesh A, Khajehim A, Ghaderisehi H. A Psychological Examination of the Causes of Self-Praise in Khaqani's Poetry Based on Alfred Adler's Theories. Applied Linguistic and Literary Research. 2022(2):57-76.

15. Karami MH, Dehghanian J. Khaqani, Architect of Language and Imagination. Literary Arts. 2010;2(1):1-16.

16. Zarrinkoub A. Meeting the Kaaba of the Soul: On the Life and Thought of Khaqani. 3rd ed. Tehran: Sokhan; 2004.

17. Mohammadi Fesharaki M. The Christian Qasida and Its First Commentary. Gowhar-e Guya. 2008;1(4):217-58.

18. Rezaei Z, Sayadkuh A. Forms of Adib Pishavari's Intertextual Reception of Khaqani in the Qasida Ayvan-e Mada'in. Iranian Studies. 2022;21(42):141-70.

19. Sajjadinejad SM, Fouladi A. Rereading Khaqani's Sufi Life through the Correspondence between Life and Work. Research in Mystical Literature. 2025;19(2):127-50.

20. Khaqani Shirvani Aa-DB. Divan of Khaqani Shirvani. 12th ed. Sajjadi SZa-D, editor. Tehran: Zavvar; 2020.

21. Hakimian F, Nikmanesh M. An Examination of Prison Space in Khaqani's Prison Poems Based on Henri Lefebvre's Theory. Literary Criticism and Theory. 2024;9(1):73-96.

22. Zarrinkoub A. A Survey of Persian Poetry. 4th ed. Tehran: Sokhan; 2005.

23. Hosseinabadi H, Kameli A. A Comparison of Khaqani's Prison Poem with a Panegyric Qasida by Molla Toghra-ye Mashhadi. Studies in the History and Civilization of Iran and Islam. 2024;8(4):62-72.