واکاوی نظام تقابل‌های دوگانه در اشعار پایداری محمدرضا شفیعی کدکنی بر پایه نظریه ساختارگرایی

چکیده

در رویکرد ساختارگرایی، معنا در متن ادبی حاصل شبکه‌ای از روابط افتراقی میان نشانه‌هاست و تقابل‌های دوگانه یکی از بنیادی‌ترین سازوکارهای سازمان‌دهی این روابط به شمار می‌آیند. شعر محمدرضا شفیعی کدکنی نیز با تکیه بر نظامی از تقابل‌های معنایی، ساختاری چندلایه از دلالت‌های اجتماعی، تاریخی و عاطفی را پدید می‌آورد که در بسیاری از موارد با گفتمان پایداری در شعر معاصر فارسی پیوند می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی کارکرد تقابل‌های دوگانه در اشعار شفیعی کدکنی و تبیین نقش آن‌ها در سازمان‌دهی ژرف‌ساخت معنایی این اشعار انجام شده است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی با تکیه بر مبانی نظری ساختارگرایی و نشانه‌شناسی ادبی است و چارچوب نظری آن بر دیدگاه‌های فردینان دو سوسور، کلود لوی‌استروس و نظریه‌پردازان نقد ساختارگرا استوار است. پیکره پژوهش به‌صورت هدفمند از میان اشعار مجموعه‌های «در کوچه‌باغ‌های نیشابور»، «از بودن و سرودن» و «هزاره دوم آهوی کوهی» انتخاب شد و واحدهای دلالتی در سطح واژگانی، تصویری و گفتمانی استخراج و تحلیل گردید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نظام معنایی این اشعار بر مجموعه‌ای از تقابل‌های محوری مانند حرکت/ماندگی، آزادی/اسارت، امید/یأس، نور/تاریکی، صدا/سکوت و زندگی/تباهی استوار است. این تقابل‌ها با ایجاد شبکه‌ای از روابط دلالتی، عناصر طبیعی و تصاویر شاعرانه را به نشانه‌هایی ایدئولوژیک در گفتمان مقاومت تبدیل می‌کنند و از طریق تنش میان قطب‌های متضاد، پویایی معنایی متن را شکل می‌دهند. در نتیجه، تقابل‌های دوگانه در شعر شفیعی کدکنی نه صرفاً شگردی بلاغی، بلکه سازوکاری ساختاری برای تولید معنا و بازنمایی تجربه تاریخی و اجتماعی در چارچوب گفتمان پایداری به شمار می‌آیند.