شناسایی جایگاه زلیخا در متون نظم و نثر ادبیات فارسیتاجیکی در قرون ۱۰ تا ۱۵ میلادی
کلمات کلیدی:
زلیخا, یوسف, ادبیات فارسیتاجیکی, متون منثور, متون منظوم, عشق عرفانی, ادبیات کلاسیک فارسیچکیده
داستان یوسف و زلیخا یکی از ماندگارترین و تأثیرگذارترین روایتهای دینی و ادبی در سنت فارسیتاجیکی است که در طی قرون متمادی زمینهساز آفرینش آثار متعددی در حوزه تفسیر، نثر روایی، شعر غنایی و ادبیات عرفانی شده است. در این میان، شخصیت زلیخا جایگاهی ویژه یافته و از یک شخصیت فرعی در روایت دینی به چهرهای پیچیده، نمادین و چندلایه در ادبیات فارسی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی جایگاه زلیخا در متون نظم و نثر ادبیات فارسیتاجیکی از قرن دهم تا پانزدهم میلادی انجام شده و تلاش میکند روند تحول این شخصیت را در متون مختلف بررسی و تبیین کند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و دادهها از طریق مطالعه و تحلیل متون تفسیری، روایی و منظوم مرتبط با داستان یوسف و زلیخا گردآوری شدهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در متون منثور، بهویژه تفاسیر و قصصالانبیاء، زلیخا عمدتاً در چارچوبی اخلاقی و دینی معرفی میشود و نقش او بیشتر در ارتباط با آزمون حضرت یوسف، اعتراف به خطا و آشکار شدن حقیقت معنا مییابد. با این حال، گسترش روایت در متون تفسیری و داستانی موجب شده است که ابعاد عاطفی و انسانی شخصیت او نیز برجسته شود. در متون منظوم، بهویژه در آثار سنایی، عطار، مولوی، سعدی و جامی، زلیخا به تدریج از جایگاه یک زن عاشق فراتر میرود و به نمادی از عشق، طلب، رنج، ملامت و تحول معنوی تبدیل میشود. اوج این تحول در منظومه یوسف و زلیخای جامی مشاهده میشود؛ جایی که زلیخا مسیری طولانی از عشق زمینی تا کمال روحانی را طی میکند. نتایج پژوهش نشان میدهد که ادبیات فارسیتاجیکی با بازآفرینی مستمر این شخصیت، توانسته است زلیخا را به یکی از مهمترین نمادهای عشق و دگرگونی در سنت ادبی و عرفانی فارسی تبدیل کند.
دانلودها
مراجع
1. Khorramshahi Ba-D. Daneshnameh-ye Quran va Quran-Pazhuhi2007.
2. Makarim Shirazi N. Tafsir-e Nemuneh2001.
3. Safa Z. Tarikh-e Adabiyat dar Iran1991.
4. Bahar MT. Sabk-shenasi1992.
5. Sana'i H. Divan-e Sana'i1983.
6. Chittick WC. Sufi Path of Love: SUNY Press; 1983.
7. Schimmel A. Mystical Dimensions of Islam: University of North Carolina Press; 1975.
8. Jami Aa-R. Yusuf va Zulaikha1987.
9. Tabari. Tarjomeh-ye Tafsir-e Tabari1984.
10. Surabadi AA. Tafsir-e Surabadi2002.
11. Maybudi Ra-D. Kashf al-Asrar va Uddat al-Abrar1988.
12. Nishaburi AI. Qisas al-Anbiya2003.
13. Attar Fa-D. Divan-e Attar1998.
14. Zarrinkoub A. Arzesh-e Miras-e Sufiyaneh2000.
15. Ernst CW. Sufism: An Introduction to the Mystical Tradition of Islam: Shambhala; 1997.
16. Meisami JS. Medieval Persian Court Poetry: Princeton University Press; 1987.
17. Schimmel A. A Two-Colored Brocade: University of North Carolina Press; 1992.
18. Zarrinkoub A. Ba Karavan-e Helleh1997.
19. Sa'di Ma-D. Kulliyat-e Sa'di2004.
20. Rumi Ja-D. Mathnawi-ye Ma'nawi1996.
21. Foruzanfar Ba-Z. Sharh-e Ahval va Naqd va Tahlil-e Asar-e Mawlana1998.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Hemat Kohsar (Author); Ali Mohammadi Khorasani
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
